بررسی رابطهٔ فناوری و جنسیت

فناوری مانند علم حیطه‏ای است که در وهلهٔ اول به نظر می‌رسد نسبت به جنسیت جهت‌گیری خنثی دارد و ادعای بی‌طرفی و انسان‏گرایی از آن شنیده می‏شود. اما در زندگی اجتماعی،‏ که جنسیت یکی از عناصر اصلی آن است، تمام عرصه‏ها به نوعی با جنسیت مرتبط‌اند. در این میان، ارتباط برخی حیطه‏ها با جنسیت آشکار و برخی دیگر پنهان است. در مورد ارتباط میان فناوری و جنسیت می‏توان به مباحثی همچون «تعیین و انتخاب جنسیت»، «جنسیت و آموزش فناوری»، «جنسیت و شغل‏های فناوری‌محور»، «جنسیت و بهره‏وری از فناوری» و «آثار فناوری بر برابری جنسیتی» اشاره کرد.

فناوری صورتی، فناوری خاکستری

 

فناوری مانند علم حیطه‏ای است که در وهلهٔ اول به نظر می‌رسد نسبت به جنسیت جهت‌گیری خنثی دارد و ادعای بی‌طرفی و انسان‏گرایی از آن شنیده می‏شود. اما در زندگی اجتماعی،‏ که جنسیت یکی از عناصر اصلی آن است، تمام عرصه‏ها به نوعی با جنسیت مرتبط‌اند. در این میان، ارتباط برخی حیطه‏ها با جنسیت آشکار و برخی دیگر پنهان است. در مورد ارتباط میان فناوری و جنسیت می‏توان به مباحثی همچون «تعیین و انتخاب جنسیت»، «جنسیت و آموزش فناوری»، «جنسیت و شغل‏های فناوری‌محور»، «جنسیت و بهره‏وری از فناوری» و «آثار فناوری بر برابری جنسیتی» اشاره کرد.

فناوری و تعیین جنس فرزند

ارتباط جنسیت و فناوری چنان عمیق است که حتی بر تعیین جنس نیز اثر گذاشته است. امروزه فناوری، با ایجاد قدرت تعیین جنس فرزند، موضوع برتری جنسی را دوباره بازخوانی و احصا کرده است و در آینده موجب برهم خوردن تعادل جنسی و پیامدهای آن خواهد شد.

اکنون فناوری دو روش کلی برای تعیین جنس فرزند ارائه کرده‏ است: الف) روش داخل بدنی که رعایت رژیم غذایی خاص تقریباً دو ماه قبل از بارداری، تعیین زمان مقاربت و کنترل هورمون‏های بدن از انواع آن است؛ ب) روش خارج بدنی که در آن از تکنیک پی‌جی‌دی استفاده می‏شود. ابتدا، با برخی داروهای تحریک‏کنندهٔ تخمدان، زن چندین بار تخمک‏گذاری می‌کند و سپس لقاح آزمایشگاهی صورت می‏گیرد. در مرحلۀ بعد کروموزوم‏ها بررسی می‌شوند و هر کدام که جنس مورد نظر را داشته باشد انتخاب و بقیه کنار گذاشته می‏شوند. تکنیک دیگر فلوسیتومتری است که در آن اسپرم‏های X و Y را از هم جدا می‏کنند و بدین ترتیب می‏توانند انتخاب کنند که هنگام انجام لقاح خارج رحمی کدام اسپرم را تزریق کنند. البته در تمام این روش‏ها احتمال خطا وجود دارد. اما فناوری در چند ماه اول حامگی جنس نوزاد را به شکل قطعی تعیین می‏کند و در صورتی که با جنس دلخواه والدین هم‏خوانی نداشته باشد، امکان سقط جنین را فراهم می‏کند. در واقع فناوری با قطعیت می‏تواند از تولد فرزند با جنسی که دلخواه والدین نیست جلوگیری کند.

جداسازیها و موانع مشارکت زنان در فناوری

به طور کلی الگوی مشارکت زنان در علم و فناوری، از نفی کامل تا جداسازی، به سه شکل صورت می‏گیرد. «جداسازی عمودی» به شرایطی اطلاق می‏شود که مشارکت زنان در سطح خاصی از سلسله‌مراتب علمی بیشتر یا کمتر از حد معمول است. «جداسازی افقی» به تمرکز بالای زنان در برخی رشته‌های علمی مانند علوم زیست‌شناسی و پزشکی و حضور کم‌رنگ آنان در دیگر رشته‌ها اشاره می‏کند. «جداسازی قراردادی» نیز به شرایطی اشاره دارد که در یک رشتهٔ خاص مردان به صورت دائمی و زنان به صورت پاره‌وقت یا قراردادی فعالیت می‏کنند.

 

نقش زنان در توسعهٔ فناوری

هرچند انتظار می‏رود فناوری ابزاری برای افزایش و تقویت مشارکت اجتماعی زنان باشد، در همه‌ جای جهان، زنان عموماً حضور قاطعی در عرصه‏های توسعهٔ فناوری ندارند. ازجمله دلایل این موضوع، اول، انتظارات جامعه از مشارکت آنان و، دوم، دیدگاه خود زنان دربارهٔ نقش و عملکردشان در جامعه است. شواهد حاکی از آن است که به‌مرور در سطوح بالاتر و تخصصی‏تر علوم مربوط به فناوری، تعداد زنان کم و کم‏تر شده و در سطوح بالای علمی تعداد آنها بسیار اندک می‏شود. رشته‌های تحصیلی انتخابی زنان با مردان متفاوت است. این تفاوت‏ها تقریباً در کشورهای صنعتی و در‌حال‌توسعه مشابه است. زنان عمدتاً علاقه‏مندند که در رشته‏های علوم انسانی، هنر و آموزش تحصیل کنند، در حالی که علوم طبیعی و مهندسی رشته‏هایی هستند که زنان کمترین علاقه را به آنها دارند. به همین دلیل زنان عضو هیئت‌علمی در دانشگاه‏ها عمدتاً متخصصان رشته‏های علوم انسانی، علوم اجتماعی و علوم پزشکی هستند. با نگاهی گذرا به محققان در حوزهٔ صنعت متوجه میشویم که در این حوزه هم زنان حضور کمی دارند. گرچه اخیراً نسبت زنان در میان فارغ‌التحصیلان رشته‏های فنی بیشتر شده، همچنان در بخش تحقیقات نقش کم‌رنگی دارند. به طور کلی می‏توان گفت زنان به اندازهٔ مردان در توسعهٔ فناوری سهیم نیستند و تمام این جداسازی‏ها در فرهنگ و نگرش کلیشه‌محور به دو جنس ریشه دارد، چراکه توسعهٔ فناوری عرصهٔ اقتدار، جسارت، رقابت، عقلانیت، جرئت‌ورزی و… است که در دنیای کلیشه‏محور تداعی‌کنندهٔ مردانگی هستند.

 

فناوری، بسترساز برابری جنسیتی

با اینکه بر سر راه مشارکت زنان در توسعه و پیشبرد فناوری موانع جدی وجود دارد، با قطعیت می‏توان گفت که فناوری آثار مثبت بسیاری نیز بر زندگی زنان داشته است. افزایش برابری جنسیتی از شاخص‏های رشد و توسعهٔ فناوری محسوب می‏شود. در این زمینه توسعهٔ فناوری اطلاعات و ارتباطات نقش محوری دارد. بررسی تأثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر نابرابری جنسیتی در مجموعه‏ای منتخب از کشورهای در‌حال‌توسعه و توسعه‌یافته (۵۷ کشور) در بازهٔ زمانی ۲۰۰۵ـ‌۲۰۱۲ نشان می‏دهد که فناوری اطلاعات و ارتباطات تأثیر مثبتی بر برابری جنسیتی داشته و توسعهٔ آن باعث کاهش نابرابری جنسیتی شده است. عوامل متعددی که از طریق آنها فناوری اطلاعات و ارتباطات باعث بهبود برابری جنسیتی می‏شوند عبارت‌اند از:

۱. تحت تأثیر قرار دادن افکار عمومی در خصوص برابری جنسیتی. از آنجا که یکی از راه‏های انتقال دانش و اطلاعات فناوری‏های اطلاعات و ارتباطات است، از طریق آن می‏توان آداب و رسوم، هنجارها و عملکرد سایر فرهنگ‏ها و جوامع را ارائه کرد که این امر به نوبهٔ خود آگاهی از مباحث مرتبط با نابرابری جنسیتی را در پی دارد. بنابراین فناوری‏های اطلاعات و ارتباطات ابزار ارزشمندی برای ایجاد تغییر مثبت در تلقی افراد جامعه (به‌خصوص خود زنان) از جنسیت و در نهایت رفع تبعیض جنسیتی است.

۲. افزایش فرصت‏های تحصیلی برای زنان. تحصیل زنان عامل مهمی در رفع نابرابری جنسیتی است و راه‏های متعددی را برای کسب و ارتقای مهارت‏های زنان فراهم می‏کند تا آنان قادر باشند مشارکت بیشتر و فعال‏تری در جامعه داشته باشند. مثلاً فناوری‏های اطلاعات و ارتباطات امکان آموزش از راه دور را برای زنان فراهم می‏کند که از مزایای آن انعطاف‏پذیری زمان‏های مطالعه است. همچنین زنانی که با موانع و محدودیت‏های اجتماعی برای حضور در کلاس مواجه‌اند، می‏توانند از این امکان استفاده کنند.

۳. افزایش فرصت‏های اقتصادی برای زنان. زنان در برخی از جوامع، برای شرکت در مشاغلی که مستلزم حضور در مکان‏های مردانه و برخورد مستقیم با مردان است، با موانع و محدودیت‌هایی روبرو هستند. در این صورت می‏توانند از طریق تلفن، رایانه و اینترنت مشارکت اقتصادی و اجتماعی داشته باشند.

در کل می‏توان گفت، چنانچه امکانات تخصیص‌یافته برای استفادهٔ زنان از فناوری‏های اطلاعات و ارتباطات افزایش یابد، زنان سهم بیشتری در بازار کار می‌یابند و می‌توانند، با ارائهٔ خدمات خود، منشأ تولید کالا و خدمات بیشتری باشند و درآمدهای بالاتری کسب کنند که در کاهش نابرابری جنسیتی مؤثر است.

 

پیشرفتهای فناوری و اشتغال زنان

در فرایند توسعهٔ اقتصادی جوامع، روند تحرک نیروی کار، انتقال از کشاورزی به صنعت، تجارت و خدمات، پیشرفت‏های فناوری، تأثیر بسیاری بر فرصت‏های اشتغال زنان گذاشته است. این بدان معنا نیست که جهت تغییرات فناوری به نفع زنان در حال تغییر است. تغییرات فناوری عاملی برای تبیین تغییرات اجتماعی است که تعریف جدیدی از روابط جنسیتی را نشان می‏دهد. تأثیر فناوری‌های جدید بر زنان می‏تواند هم مثبت و هم منفی باشد که به فرایندی بستگی دارد که در آن فناوری توسعه یافته است. طراحی فناوری خاص برای زنان ممکن است مشکل باشد اما راهبرد دیگر می‌تواند طراحی فناوری‏هایی برای آن دسته از فعالیت‏ها و مشاغلی باشد که زنان بیشتر در آنها شاغل‌اند. فناوری‏های جدید باید بتوانند بهره‏وری و کارایی زنان را در چنین مشاغلی افزایش دهند. ایجاد فرایندی که در آن زنان بتوانند با کسانی که این‌ گونه فناوری‏ها را طراحی می‏کنند تعامل بیشتری داشته باشند عامل مهمی برای انعکاس نیازهای فناورانه در زمینه‏های شغلی زنان است.

در این زمینه یکی از آثار مکانیکی و دیجیتالی شدن صنعت آن است که نیاز به نیروی فیزیکی را کاهش و نیاز به نیروی ماهر را افزایش می‏دهد. این امر فرصت‏های جدیدی را برای زنان ایجاد می‏کند که بتوانند، پس از کسب آموزش‏های لازم، مشغول به کار شوند. تا قبل از معرفی فناوری‏های جدید، کمتر از یک درصد نیروی کار در صنایع سنگین چین، مانند صنعت فولاد، را زنان تشکیل می‏دادند، اما امروزه، با تغییرات فناورانۀ رخ‌داده، این رقم به حدود ۲۸ درصد می‌رسد. در حالی که فناوری‏های جدید فرصت‏های جدیدی ایجاد می‏کنند، برخی چالش‏ها را نیز برای زنان شاغل در صنایعی که بیشتر متکی بر نیروی کار غیرماهر است به وجود می‌آورند. به مرور که کارفرمایان فناوری‏های جدید را جانشین ماشین‌آلات قدیمی می‏کنند، زنان شاغل غیرماهر شغلشان را از دست می‏دهند.

 

فناوری و افزایش خودباوری زنان

فناوری با دانش‌محوری خود بسیاری از تبعیض‏های جنسیتی را کنار گذاشته و، با ایجاد فرصت‏های برابر، به افزایش کیفیت زندگی و ارتقای سبک زندگی زنان منجر شده است. مثلاً تحقیقات نشان می‏دهد که مصرف اینترنت در زنان با «حس استقلال و اعتماد‌به‌نفس»، «انعکاس رویدادهای زندگی»، « افزایش تعاملات زنان»، «کاهش انزوای اجتماعی»، « افزایش مشارکت اجتماعی»، «تغییر باورها و اندیشه‏های سنتی زنان»، «افزایش آگاهی زنان از حقوق اجتماعی خود»، «ایجاد فضای عمومی»، «تحرک اجتماعی» و «عضویت زنان در جامعهٔ اطلاعاتی» در ارتباط بوده است. اینترنت امکان حضور زنان را بدون محدودیت زمانی و مکانی فراهم می‏کند و باعث می‏شود حس استقلال و اعتماد‌به‌نفس در آنان تقویت شود. زنان با حضور در فضای مجازی جنبه‏های شخصی و رویدادهای زندگی خود را منعکس می‏کنند و این باعث کاهش انزوای اجتماعی و افزایش تعاملات زنان با عقاید مشابه می‏شود. زنان با استفاده از اینترنت سطح دانش و آگاهی‌شان را بالا می‏برند و خود را عضوی از جامعهٔ اطلاعاتی می‏دانند. آنان با استفاده از فرصت‌هایی که اینترنت برایشان فراهم می‏کند و با ایجاد تحرک اجتماعی، و تغییر عقاید و اندیشه‏های سنتی می‏توانند حضور و مشارکت خود را در جامعه افزایش دهند و در نتیجه نقش و جایگاه واقعی‌شان را در جامعه تثبیت کنند.

در واقع فناوری اینترنت باعث تعاملات زنان با عقاید مشابه هم در جامعه می‏شود. این رسانه با مرتبط ساختن زنان در جوامع و افزایش تبادل فرهنگی و فراخواندن آنان به مشارکت‏های اجتماعی مجازی امکان دسترسی به منابع یک زندگی متعادل و برابر با مردان را فراهم می‏کند و حس همسانی را در آنها به اثبات می‏رساند. زنان بر اثر فشارهای اجتماعی و مشکلاتی که در جامعه تجربه می‏کنند از فرصتی که فضای مجازی برای حضور و تولید محتوا در اختیارشان قرار می‏دهد به منظور بیان احساسات و عقایدشان استفاده می‏کنند. آنها با افرادی مشابه خود به تعامل و بحث و گفت‌‌وگو می‏نشینند و راه‏حل‏هایی برای رفع مشکلاتشان ارائه می‌دهند. همچنین اینترنت باعث افزایش سطح آگاهی و دانش زنان می‏شود و آموزش مجازی، با سهولت دسترسی به منابع متعدد، اکثر موانع اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی آموزش واقعی زنان را برطرف می‏‌کند و به عنوان سریع‏ترین و ارزان‏ترین وسیلهٔ تبادلِ اطلاعات پتانسیل بزرگی را برای کمک به زنان در حل مشکلات آموزشی فراهم می‏آورد.

 

جنسیت و استفاده از فناوری در ایران

در کل می‏توان گفت که در ایران نیز جنسیت و فناوری دو مفهوم درهم‌تنیده و جدانشدنی هستند. فناوری از تعیین جنس تا نقش جنسیت در بهره‏وری و توسعه حضور مستمر دارد. حتی نحوهٔ استفاده از مصنوعات فناوری نیز تحت تأثیر جنسیت افراد قرار می‌گیرد، مثلاً وسایل الکترونیکی‌ای نظیر لپ‌تاپ، موبایل، فلش مموری با رنگ‏های صورتی، قرمز و ظاهر فانتزی برای زنان و با رنگ‏های خاکستری، مشکی، آبی برای مردان تولید و مصرف می‏شود. فناوری‌های مدیریت بدن (جراحی زیبایی بینی، لیزر، جراحی لاغری، تغییر پوست، تغییر فرم لب و دندان و ابرو) نیز تأثیر قابل ملاحظه‏ای بر زندگی زنان ایرانی دارند.

اما در دیگر سو استفاده از فناوری در کارهای خانگی باعث ایجاد فراغت بیشتر برای زنان ایرانی شده است و در کنار این امر گسترش فرهنگ استفاده از فناوری موبایل و اینترنت باعث مشارکت بیشتر زنان در عرصهٔ اجتماعی و فرهنگی شده است.

نظرات شما

پیام شما با موفقیت ارسال شد و پس از تایید در سایت به نمایش درخواهد آمد.